آنكه بعد از زمان امام حسن عسكرى ( ع ) در سال 260 هجرى طيف‌هاى گوناگونى در شيعهء اماميه پديد آمده كه در فرق الشيعة نوبختى و المقالات و الفرق سعد بن عبد الله اشعرى آمده است . بنابراين اگر كتاب ، تأليف ناشى اكبر باشد به احتمال بسيار بايد به اين گروه‌ها نيز بپردازد ؛ زيرا از زمان امامت امام دوازدهم در سال 260 تا مرگ ناشى اكبر سى و سه سال فاصله است و بعيد است كه او كتاب را قبل از سال 260 نوشته باشد . در بخش معتزله ( شمارهء 83 ، 85 ، 86 ، 92 و 99 ) بيشتر ، از انديشمندان طبقهء ششم معتزله ( شاگرد شاگردان و اصل و عمرو بن عبيد ) نام برده و فقط از سه نفر از طبقهء هفتم ياد مىكند - ابو موسى مردار ( م 226 ) ، ابو عمران قاشى و قاسم بن خليل دمشقى - و از طبقه هشتم كه طبقهء ناشى اكبر است ، هيچ نامى نيامده است . در فصل اصحاب حديث از پيروان شافعى ، فضل بن دكين ( م 219 ) يحيى به معين ( م 233 ) و احمد بن حنبل ( م 241 ) نام مىبرد و دربارهء ابن حنبل مىنويسد : « مشايخ اصحاب حديث بغداد امامت على را قبول ندارند مثل يحيى بن معين ، ابو خيثمه و احمد بن حنبل كه خيال مىكنند دوران خلافت على فتنه بود . » « 1 » بنابراين شواهد ، بايد گفت كه نگارش اين كتاب از نيمهء اول قرن سوم فراتر نمىرود . اما اينكه اين كتاب تأليف جعفر بن حرب باشد نيز نه شواهدى در كتاب دارد ، و نه شواهد خارجى آن را تأييد مىكند . در اين ميان مىتوان اين احتمال را مطرح كرد كه اين كتاب همان كتاب معروف المقالات ابو يعلى محمد بن شداد معروف به زرقان از شاگردان ابو هذيل علاف و از پيروان نظّام باشد كه در اواسط قرن سوم از دنيا رفته است . ابن نديم از اين كتاب با عنوان

--> ( 1 ) . دربارهء انديشهء احمد بن حنبل بنگريد به : مجلهء طلوع ، ش 13 و 14 ، مقالهء « عثمانيه » ، ترجمهء مهدى فرمانيان ، نيز مجله هفت آسمان ، ش 5 ، مقالهء « نقش احمد بن حنبل در تعديل اهل سنّت » ، نگارش رسول جعفريان .